Hàng năm, trên thế giới vẫn có hàng trăm vụ chiến đấu cơ nước ngoài xâm phạm không phận của quốc gia khác nhưng việc bị bắn hạ là điều vô cùng hi hữu. Điều này cho thấy việc máy bay Nga bị Thổ Nhĩ Kỳ bắn rơi là một sự việc khá bất thường.

Ngay sau khi sự việc một chiếc oanh tạc cơ Su-24 của Nga đang làm nhiệm vụ tấn công lực lượng Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS) ở Syria bị chiến đấu cơ F-16 của Thổ Nhĩ Kỳ bắn hạ với cáo buộc “xâm phạm không phận”, tờ Bloomberg (Mỹ) đã có bài viết phân tích những sự “bất bình thường” của sự cố này.

Hình ảnh chiếc Su-24 của Nga bốc cháy và lao xuống đất hôm 24/11.

Theo Boomberg, mọi máy bay đều được trang bị hệ thống định vị giúp phi công xác định vị trí của họ cũng như sớm phát hiện việc họ có xâm nhập vào bầu trời, lãnh thổ của phe đối địch hay không. Nếu xảy ra sự xâm nhập, các máy bay trong khu vực sẽ thường bị “quây” và phi công sẽ buộc phải tuân thủ các phương thức liên lạc, bao gồm cả việc trao đổi điện đàm với nhau bằng tiếng Anh thông qua tần số radio đã quy ước.

“Nếu phương thức trao đổi qua radio không mang lại hiệu quả, các máy bay của phía “chủ nhà” sẽ phải áp sát máy bay xâm phạm và đánh tín hiệu bằng tay để yêu cầu viên phi công kia “biến ra khỏi không phận” của họ”, John Johnson, nhà phân tích của Teal Group (tập đoàn về Dự báo, Phân tích, Tình báo hàng không và quốc phòng) ở Fairfax, Virginia (Mỹ) nói.

“Trong mọi trường hợp, việc ra tay bắn hạ một máy bay xâm phạm vùng trời là vô cùng hi hữu”, chuyên gia John Johnson kết luận.

Theo tuyên bố của Bộ Quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ, 2 chiếc tiêm kích F-16 của nước này đã phải khai hỏa bắn hạ sau khi “ngăn chặn không thành công” chiếc oanh tạc cơ Su-24 của Nga xâm phạm không phận của họ. “Các phi công đã cảnh cáo chiếc Sukhoi Su-24 ít nhất 10 lần trong khoảng 5 phút trước khi khai hỏa”, tuyên bố đăng trên website của quân đội Thổ Nhĩ Kỳ viết. Trong khi đó, Tổng thống Nga Vladimir Putin gọi sự kiện này là “cú đâm sau lưng của những kẻ đồng lõa với khủng bố”.

Tuy nhiên, Bộ Quốc phòng Nga khẳng định máy bay của họ chưa hề vượt qua biên giới Syria.

Bản đồ đường bay và thời điểm "xâm phạm không phận" của máy bay Nga

Theo bản đồ đường bay của chiếc Su-24 mà phía Thổ Nhĩ Kỳ công bố thì khu vực không phận mà máy bay Nga được cho là đã xâm phạm là khá nhỏ, hẹp. Nhiều chuyên gia hàng không cho rằng với hình ảnh trên bản đồ đó, thì thông tin “ phi công Thổ Nhĩ Kỳ đã cảnh báo máy bay Nga 10 lần trong vòng 5 phút” là rất phi logic, thậm chí là “phi lý” khi so sánh với tốc độ bay của một chiếc máy bay chiến đấu.

Trên một số tờ báo và mạng xã hội từ hôm qua đến nay còn lan truyền một tài liệu được cho là thư của Thổ Nhĩ Kỳ gửi đến Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, trong đó khẳng định máy bay Nga đã xâm phạm không phận nước này trong khoảng thời gian… 17 giây.

Có điều, phi công của Thổ Nhĩ Kỳ làm thế nào để có thể “cảnh cáo máy bay Nga 10 lần” trong khoảng 17 giây đó?

Trong thỏa thuận Nga – Mỹ đã quy định khá rõ: Không phận là khu vực bị chi phối bởi các Công ước, Hiệp ước quốc tế và bao gồm các biên giới của một quốc gia, bao gồm cả lãnh hải của họ, và kéo dài - về mặt lý thuyết - trở lên vào không gian. Mỗi quốc gia có ranh giới về không phận của nó và những giới hạn được công bố cho tất cả các hãng hàng không, quân sự và dân sự.

Ngày nay, bất kỳ mẫu máy bay hiện đại nào cũng đều được trang bị hệ thống định vị trong buồng lái, bao gồm cả radar, hệ thống hồi chuyển laser, hệ thống định vị toàn cầu (GPS)… cho phép phi công biết vị trí của họ với độ chính xác lên tới vài mét. Chính vì thế, việc vượt qua ranh giới để xâm phạm không phận của phía thù địch có thể là một sự tình cờ hoặc chủ ý cố tình của phi công.

“Nếu là tình cờ, việc chiếc Su-24 bị bắn hạ chỉ có thể là do phía Thổ Nhĩ Kỳ cố tình tấn công bất ngờ, không báo trước còn nếu phi công Nga cố tình xâm phạm không phận Thổ Nhĩ Kỳ thì khả năng bị bắn hạ là khá thấp bởi phi công chắc chắn đã có phương án chạy trốn”, tờ Al Jazeera bình luận.

Khu vực không phận (đường màu xanh) mà chiếc Su-24 xâm phạm (theo công bố của Thổ Nhĩ Kỳ) là rất hẹp và một chiếc máy bay chiến đấu không thể mất tới 5 phút để bay qua đó

Hành động bắn rơi Su-24 Nga của Thổ Nhĩ Kỳ đánh dấu lần đầu tiên kể từ năm 1950, một thành viên của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) bắn rơi một máy bay quân sự của Nga. Nó dấy lên lo ngại cuộc nội chiến Syria có thể bị đẩy đến một cấp độ mới: Các cường quốc bên ngoài đang can thiệp vào Syria (bao gồm Nga, Mỹ, Iran và Thổ Nhĩ Kỳ) xung đột trực tiếp với nhau và từ đó kéo theo một cuộc đại chiến thế giới mới.

Ngay cả với các giao thức liên lạc tại chỗ, các nguy cơ đụng độ giữa máy bay của các cường quốc trên bầu trời Syria vẫn còn. Điều đó đã được nhấn mạnh trong tháng trước khi Mỹ và Nga đã ký một thỏa thuận để tránh những sự cố đụng độ trên không phận Syria. Ngày 20/10, Lầu Năm Góc đã lên kế hoạch kêu gọi áp dụng các thủ tục an toàn cho phi hành đoàn, trong đó có sử dụng tần số vô tuyến điện cụ thể và thiết lập đường dây thông tin liên lạc trên mặt đất.

Lương Minh