Côn Đảo là địa phương có nhiều rùa lên đẻ nhất tại Việt Nam và cũng là vườn quốc gia bảo tồn các bãi đẻ, trứng rùa cũng như tỉ lệ rùa con nở lớn nhất.
Rùa mẹ đang đẻ trứng tại hòn Bảy Cạnh - Vườn quốc gia Côn Đảo

Theo Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN), tại Việt Nam đã xác định được 5 loài rùa biển đang sinh sống gồm: Vích, Quản đồng, Đồi mồi dứa, Đồi mồi, Rùa da; trong đó, trừ Quản đồng còn lại cả 4 loài đều đang hoặc đã từng đẻ trứng trên các bãi biển của Việt Nam. Các quần thể rùa biển dọc vùng biển Việt Nam đã chịu những tác động mạnh mẽ của con người trong nhiều thập kỷ. Rùa biển và trứng của chúng đã bị khai thác làm thức ăn, làm thuốc, bị buôn bán và sử dụng để chế tác mai rùa, mẫu nhồi và đồ mỹ nghệ.

Căn cứ vào các báo cáo nghiên cứu của Viện Tài nguyên và Môi trường Biển, IUCN Việt Nam, Vườn Quốc gia Núi Chúa và Vườn quốc gia Côn Đảo, các loài ngày càng quý hiếm nhất là Đồi mồi và Rùa da. 

Ngoài ra, những tác động gián tiếp và đánh bắt không chủ ý của nhiều hoạt động khai thác thủy sản khác cũng chưa được đánh giá chi tiết và chính xác. Hậu quả là tất cả các loài rùa biển đều được đưa vào Sách đỏ của Việt Nam.

Trứng rùa được lấy lên khỏi tổ và đếm số lượng trước khi đưa về hồ ấp

Trước đây (trước năm 1975), các loài rùa biển phân bố tại hầu hết các vùng biển Việt Nam từ Bắc chí Nam. Tuy nhiên hiện nay do nhiều nguyên nhân, chúng chỉ còn được tìm thấy tại một số khu vực như Quảng Ninh, Quảng Trị, các tỉnh từ Quảng Nam đến Phú Yên, Ninh Thuận, Côn Đảo, Phú Quốc với số lượng rất ít. Các đảo xa bờ trước đây đã từng có nhiều rùa biển đẻ trứng và kiếm ăn như các đảo thuộc quần đảo Trường Sa, Hoàng Sa, Bạch Long Vĩ, Cô Tô, Thổ Chu... hiện còn số lượng rất ít rùa biển kiếm ăn và hầu như không còn rùa biển sinh sản.

Hàng năm, IUCN Việt Nam thường phối hợp cùng Vườn Quốc gia Côn Đảo tổ chức chương trình tình nguyện bảo tồn và cứu hộ rùa biển, nhằm góp phần nâng cao nhận thức của tình nguyện viên và cộng đồng trong việc giúp giữ gìn loài rùa biển có nguy cơ tuyệt chủng.

Tại Côn Đảo có khá nhiều bãi có rùa lên đẻ trứng, nhưng nhiều nhất phải kể đến hòn Bảy Cạnh. Mùa sinh sản của rùa biển là khoảng từ tháng 4 đến tháng 10, nhưng cao điểm là tháng 7 – 9 hàng năm.

Rùa mẹ lấp tổ sau khi đẻ xong

Rùa mẹ sẽ chọn một khu vực cát mịn gần các lùm cây rồi dùng hai chân trước của mình đào tổ, sau đó dùng hai chân sau đào một lỗ sâu chừng 50 - 60cm, rộng khoảng 20 cm và bắt đầu đẻ trứng. Sau khi lấp xong tổ trứng, rùa biển lại tiếp tục dùng chân trước lấp xung quanh ổ với chiều dài 5 - 6 m để xóa dấu vết và ngụy trang cho tổ trứng của mình. Một rùa mẹ trung bình đẻ được khoảng 80 - 100 trứng, nhưng cũng có trường hợp đẻ đến 200 trứng tại Côn Đảo. Một mùa sinh sản, rùa mẹ có thể đẻ từ 2 - 5 ổ trứng.

Thời gian từ lúc bắt đầu cho đến khi kết thúc quy trình đẻ trứng kéo dài cả 2 tiếng đồng hồ nên rùa mẹ cũng có những lúc nghỉ giải lao. Đây cũng là lúc các cán bộ kiểm lâm thực hiện việc đo kích thước và bấm thẻ cho rùa để theo dõi các chặng đường di cư từ nơi kiếm ăn đến khu vực giao phối và đẻ trứng. Mắt rùa nhạy cảm với ánh sáng nên chỉ được chiếu đèn từ phía sau lưng.

Trứng rùa được chuyển về hồ ấp nhân tạo

Sau khi rùa mẹ đã lấp tổ và xuống biển, cán bộ kiểm lâm bắt đầu chuyển sang công đoạn di dời ổ trứng về hồ ấp nhân tạo. Trước đây, rùa lên đẻ trên bãi cát và trứng được nở tự nhiên, tuy nhiên, vài năm trở lại đây, tình trạng săn bắt rùa, lấy trộm trứng rùa diễn ra ngày một nhiều, lực lượng kiểm lâm buộc phải di dời hết các tổ trứng về hồ ấp nhân tạo để bảo vệ.

Khi đưa về, một nửa số trứng sẽ được cho vào hồ có nhiều ánh sáng, nửa còn lại cho vào hồ ấp được phủ tấm lưới chống nắng bên trên nhằm cân bằng giới tính của rùa con khi nở.

Hồ ấp được chia thành hai khu vực để đảm bảo tỉ lệ rùa đực - cái sau khi nở

Rùa biển có thói quen di cư lại về nơi sinh ra để đẻ trứng vì vậy việc bảo vệ gìn giữ môi trường có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn rùa biển bởi nếu không giữ được các bãi đẻ, rùa sẽ bỏ bãi và không quay lại. 

Ông Nguyễn Đức Thắng, Trưởng phòng Bảo tồn biển, đất ngập nước - Ban quản lý Vườn quốc gia Côn Đảo cho biết, qua theo dõi bằng vệ tinh, rùa đến đây đẻ là do di chuyển từ các vùng biển Phú Quý, Phú Quốc, Trường Sa, đảo Palawan (Philippines), đảo Pahang (Malaysia), đảo Nautura (Indonesia).

Bạch Dương