Kinh nghiệm của các nước đi đầu trong lĩnh vực điện hạt nhân cũng chỉ ra rằng chất lượng nguồn nhân lực, đặc biệt là đội ngũ chuyên gia có trình độ cao đáp ứng yêu cầu của chương trình phát triển điện hạt nhân.

Có thể nói rằng, yêu cầu nghiên cứu phát triển ứng dụng và đảm bảo an toàn, an ninh trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử là yếu tố quyết định sự thành công của chương trình phát triển điện hạt nhân ở mỗi quốc gia, đặc biệt là ở những quốc gia bắt đầu xây dựng nhà máy điện hạt nhân như ở Việt Nam.

Theo quy hoạch phát triển điện năng của Việt Nam, đến năm 2030, Việt Nam sẽ hoàn thành xây dựng và đưa vào vận hành 2 nhà máy điện hạt nhân tại Ninh Thuận, và sau đó một số nhà máy tại các tỉnh khác (Quyết định số 906/QĐ-TTg ngày 17/6/2010 của Thủ tướng Chính phủ).

Theo kế hoạch phát triển điện hiện nay, hơn 10 tổ máy điện hạt nhân sẽ được xây dựng trong tương lai, đóng góp khoảng 8% sản lượng điện của đất nước. Điện hạt nhân vận hành sẽ góp phần giảm tỷ lệ nhiệt điện tăng cao hiện nay của Việt Nam, đặc biệt giảm nhập khẩu lượng than rất lớn từ các nước khác, tránh phụ thuộc vào nguồn than nhập khẩu. Đặc biệt, với khả năng dự trữ nhiên liệu lâu dài, bài toán an ninh năng lượng được đảm bảo hơn nhiều khi Việt Nam có điện hạt nhân.

Mặc dù việc Việt Nam quyết định phát triển điện hạt nhân trong bối cảnh nguồn nhân lực đang hầu như chưa có, khoa học công nghệ còn yếu là một thách thức lớn đối với đất nước, tuy vậy lịch sử phát triển của nhiều nước cho thấy, do yêu cầu thiết yếu phải xây dựng tiềm lực khoa học công nghệ, đào tạo đội ngũ nhân lực khoa học, công nghệ cao, do đặc thù là một ngành khoa học công nghệ tiên tiến và đa ngành, phát triển điện hạt nhân lại là động lực tốt thúc đẩy nền kinh tế.

Như vậy, nếu Việt Nam phát triển điện hạt nhân, thì đây là động lực mạnh mẽ để thúc đẩy khoa học công nghệ, các ngành công nghiệp và tất yếu là nền kinh tế của đất nước.

Việt Nam đã có lò nghiên cứu hạt nhân vận hành an toàn hơn 31 năm, đồng thời đã xây dựng được đội ngũ cán bộ về vật lý lò có kinh nghiệm. Nhưng theo đánh giá của các chuyên gia về điện hạt nhân trên thế giới, đội ngũ cán bộ cho chương trình điện hạt nhân của Việt Nam hiện nay vẫn đang đứng ở vạch xuất phát.

Do đó, việc phát triển nguồn nhân lực là nhiệm vụ trọng tâm, nhằm đáp ứng kịp thời yêu cầu xây dựng nhà máy điện hạt nhân ở Việt Nam trong thời gian tới, và cũng là yếu tố quan trọng quyết định đến thành công của chương trình điện hạt nhân của Việt Nam. Ngày 18/8/2010, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1558/QĐ-TTg phê duyệt Đề án “Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử” - Đây là hành lang pháp lý để phát triển nguồn nhân lực trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử nói chung và điện hạt nhân nói riêng.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, đối với bất kỳ nước nào phát triển điện hạt nhân, nguồn nhân lực phải có đầy đủ ở 3 nhóm lĩnh vực như sau:

Trước hết đó là nguồn nhân lực cho các công ty điện lực chính là cán bộ quản lý, vận hành, kỹ thuật viên bảo dưỡng, sửa chữa cho các nhà máy điện hạt nhân. Số lượng nguồn nhân lực này phụ thuộc vào công nghệ, vào số lượng tổ máy, việc đào tạo cán bộ vận hành các tổ máy điện hạt nhân cần thời gian không ít hơn 10 năm, thời gian đào tạo kỹ thuật viên cho các nhiệm vụ bảo dưỡng, sửa chữa sẽ ít hơn.

Bên cạnh đó, nguồn nhân lực cho các cơ sở nghiên cứu triển khai (R&D). Đây là đội ngũ cán bộ khoa học, công nghệ, có năng lực triển khai các nhiệm vụ khoa học công nghệ để hỗ trợ kỹ thuật tốt nhất có thể cho vận hành an toàn, kinh tế các nhà máy điện hạt nhân. Ở Nga, Pháp và một số nước châu Âu, các cơ sở nghiên cứu là các Viện nghiên cứu (là chính) và một phần nhỏ ở các trường đại học. Ở Mỹ, các cơ sở nghiên cứu là các Viện nghiên cứu quốc gia và các trường đại học (đóng vai trò đáng kể). Ở Nhật Bản, việc nghiên cứu được thực hiện chủ yếu ở các trường đại học. Tại Hàn Quốc, KAERI là Viện nghiên cứu chính về hạt nhân, và các trường đại học cũng có vai trò ở mức độ nhất định, mà không giữ vai trò chính… khi các đơn vị nghiên cứu là cơ sở hỗ trợ kỹ thuật, họ có thể thực hiện nhiệm vụ của công ty điện lực đưa ra, cũng như nhiệm vụ cơ quan pháp quy hạt nhân đưa ra.

Và cuối cùng, đó là nhân lực của cơ quan pháp quy hạt nhân, cán bộ quản lý nhà nước về hạt nhân, nguồn nhân lực này là các cán bộ giỏi, có kiến thức và kinh nghiệm, được lựa chọn từ các công ty điện lực, hoặc từ các cơ sở nghiên cứu liên quan. Nhiệm vụ của họ là nhìn ra các vấn đề liên quan đến an toàn của các nhà máy điện hạt nhân, để đưa ra được các yêu cầu, hay quy định về an toàn để bảo vệ con người và môi trường.

Như vậy, đánh giá về tính đáp ứng của 3 nhóm nhân lực này thì hiện nay Việt Nam đang ở vạch xuất phát. Nhóm thứ hai hiện nay ta đã có một lực lượng đáng kể, nhưng xét trên khía cạnh về điện hạt nhân, cũng có thể xem như chưa đáng kể. Như vậy, việc đào tạo nhân lực là cấp bách, cần thực hiện song song đối với các nhóm nêu trên.

Nguồn nhân lực hạt nhân của Việt Nam hiện nay đang còn yếu và thiếu, trong khi việc triển khai nhiệm vụ đào tạo nguồn nhân lực hạt nhân chưa đáp ứng yêu cầu thực tế. Nhân lực cho các nhà máy điện hạt nhân đang được chuẩn bị và đào tạo. Hàng năm Việt Nam gửi sinh viên sang Nga học về điện hạt nhân, đồng thời Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) cũng gửi cán bộ sang Nhật Bản đào tạo về điện hạt nhân, đây là những chuẩn bị cần thiết cho nguồn nhân lực để có thể xây dựng được đội ngũ quản lý, vận hành các nhà máy điện hạt nhân.

Có thể thấy rằng hiện nay việc đào tạo cán bộ cho nhà máy điện hạt nhân đang là nhiệm vụ được triển khai thực hiện đúng theo yêu cầu.

Kinh nghiệm của các nước đi đầu trong lĩnh vực điện hạt nhân cũng chỉ ra rằng chất lượng nguồn nhân lực, đặc biệt là đội ngũ chuyên gia có trình độ cao đáp ứng yêu cầu của chương trình phát triển điện hạt nhân, yêu cầu nghiên cứu phát triển ứng dụng và đảm bảo an toàn, an ninh trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử là yếu tố quyết định sự thành công của chương trình phát triển điện hạt nhân ở mỗi quốc gia, đặc biệt là ở những quốc gia bắt đầu xây dựng nhà máy điện hạt nhân như ở Việt Nam.

Con người là nhân tố quyết định thành công đối với việc phát triển điện hạt nhân ở Việt Nam, tuy nhiên hiện nay ở Việt Nam còn đang thiếu hụt chuyên gia trong lĩnh vực này, vì vậy, phải coi việc đào tạo nhân lực là nhiệm vụ hàng đầu.


PGS.TS. Nguyễn Văn Hùng