Mới đây, Chánh án TAND Tối cao đã có công văn hỏa tốc về việc triển khai thực hiện mô hình phòng xử án theo quy định của BLTTHS 2015. Đây là một bước tiến mới về mặt hình thức trong xét xử, đồng thời nhấn mạnh quan điểm cải cách tư pháp của Việt Nam.

Việc bố trí luật sư ngồi ngang hàng với đại diện Viện Kiểm sát cho thấy sự ngang bằng giữa người buộc tội và người gỡ tội. Từ vị trí ngồi này, các luật sư sẽ tự tin hơn trong tranh tụng, đồng thời nhắc nhở nguyên tắc "kết quả xét xử phải căn cứ vào nội dung tranh tụng tại tòa" và góp phần giảm đến mức thấp nhất những vụ án oan sai không đáng có. Việc thay đổi chỗ ngồi này cũng có những tác động không nhỏ đến tâm lý của giới luật sư.

Mô hình mới phiên tòa (ảnh Plo)

Trao đổi với PV Infonet, Luật sư Đặng Văn Cường (Đoàn luật sư Tp Hà Nội) cho rằng: "Có thể thấy rằng việc thay đổi vị trí ngồi của người bào chữa tại phiên tòa hình sự không quyết định tới kết quả tranh tụng nhưng phần nào cho thấy vai trò và địa vị tố tụng của những người tham gia phiên tòa”

Theo Luật sư Đặng Văn Cường, Công văn hỏa tốc ngày 01/4 vừa qua của Chánh án TAND tối cao về việc triển khai thực hiện mô hình phòng xử án theo quy định của BLTTHS 2015 là một nhiệm vụ của ngành tòa án để triển khai thực hiện Nghị quyết số 49/NQ-TW năm 2005, Hiến pháp năm 2013 và Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015.

Mà, Nghị quyết số 49/NQ-TW đã nêu rõ, "Đổi mới việc tổ chức phiên tòa xét xử, xác định rõ hơn vị trí, quyền hạn, trách nhiệm của người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng theo hướng bảo đảm tính công khai, dân chủ, nghiêm minh; nâng cao chất lượng tranh tụng tại các phiên tòa xét xử, coi đây là khâu đột phá của hoạt động tư pháp"

“Bên cạnh đó, tại Điều 103, Hiến pháp năm 2013 cũng quy định rõ là "Nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được bảo đảm", theo đó Tòa án nhân dân có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân

Tòa án lần đầu tiên được xác định là cơ quan thực hiện quyền tư pháp. Trong công cuộc cải cách tư pháp thì lấy tòa án làm trọng tâm. Tính độc lập của tòa án phải được đảm bảo, đảm bảo công bằng, bình đẳng giữa bên buộc tội và bên gỡ tội trong tố tụng hình sự”- Ls Đặng Văn Cường viện dẫn, phân tích.

Qua đó, luật sư Cường nhận định: “Kế thừa tinh thần và các quy định của Nghị quyết số 49/NQ-TW và Hiến pháp năm 2013, Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 đã có những quy định để đảm bảo nguyên tắc tranh tụng bình đẳng, nâng cao vị thế của người bào chữa tại phiên tòa hình sự, đảm bảo quyền được bào chữa của bị can, bị cáo.

Theo luật sư Đặng Văn Cường, việc thay đổi vị trí chỗ ngồi trong phiên tòa cũng là một đổi mới trong tố tụng cần được ghi nhận và triển khai đồng bộ, góp phần nào tạo ra cơ chế bình đẳng về địa vi pháp lý với những người tham gia tố tụng đảm bảo quyền bào chữa và các quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân đã được Hiến pháp ghi nhận.

Tuy nhiên, luật sư Cường cũng nhấn mạnh, việc thay đổi vị trí chỗ ngồi trong phiên tòa hình sự chỉ là thay đổi về mặt hình thức, chứ hình thức không quyết định nội dung. Vì vậy, địa vị pháp lý của người bào chữa có được nâng cao hay không, hoạt động xét xử có được công khai, bình đẳng hay không, có giảm bớt được oan sai hay không... còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, cơ chế khác.

“Do đó, ngoài việc thay đổi về hình thức, mô hình xét xử, cần triển khai thực hiện các quy định khác của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 như các quyền của bị can, bị cáo, quyền của người bào chữa... trong việc thu thập, cung cấp chứng cứ, quyền tranh tụng bình đẳng, nguyên tắc suy đoán vô tội... Có triển khai đầy đủ, đồng bộ tăng cường cơ chế phối hợp giữa các cơ quan hữu quan thì mới thay đổi được mô hình tố tụng và hiệu quả trong tố tụng. Còn nếu chỉ thực hiện triển khai những quy định về hình thức mà không làm tốt các quy định về mặt nội dung, không đảm bảo được quyền bào chữa, quyền con người, không bình đẳng trong địa vị tham gia tố tụng của các chủ thể... thì việc thay đổi vị trí ngồi trong phiên tòa cũng chẳng có ý nghĩa gì”- Luật sư Đặng Văn Cường chia sẻ.

Nhìn sự việc có phần hình tượng hơn, Luật sư Phạm Công Út (Đoàn luật sư TpHCM) cho rằng: “Chiếc bàn (như trong ảnh) của đại diện VKS và của thư ký vẫn là của đại diện VKS và thư ký, chỉ thay đổi vị trí , còn bàn luật sư vẫn tuềnh toàng, chắp vá như hiện nay nên nhìn thiếu cân xứng, thiếu thẩm mỹ, thiếu tính nghiêm trang”. Luật sư Phạm Công Út nêu ra tình huống, nếu vụ án có từ 3 luật sư đến hàng chục luật sư cùng tham gia bào chữa thì luật sư nào sẽ là người chính thức ngồi đối diện với đại diện VKS, luật sư nào sẽ rút ra phía sau chờ đến lượt thẩm vấn hoặc tranh tụng? Việc lên xuống, ra vào của các luật sư trong cùng một phiên xử sẽ vô cùng phức tạp khi phải khệ nệ ôm từng chồng hồ sơ vào "chiếc bàn của luật sư".

Ls Phạm Công Út cho rằng cần thể hiện sự bình đẳng hơn nữa trong mô hình phiên tòa mới (Ảnh Báo Công lý)

Luật sư Phạm Công Út nêu thực tế, riêng TAND thành phố Hồ Chí Minh thì thường dành các hàng ghế đầu cho các luật sư ngồi chờ đến lượt mình lên thẩm vấn hoặc tranh tụng, nhưng rất tiếc là chỉ có ba dãy ghế là có liền bàn để luật sư ngồi ghi chép, chỉ đủ cho 15 luật sư ngồi chen chúc nhau. Những vụ đại án có năm ba chục luật sư cùng tham gia thì thật khó chịu cho các luật sư. Còn ở các tòa án khác trong nước thì không có được những dãy ghế liền bàn cho lực lượng luật sư.

Đây có thể nói là những cảm nhận đầu tiên, những góp ý để cho việc thực hiện mô hình chỗ ngồi tại phiên tào có thể được thực hiện tốt hơn.

Hồng Chuyên