Sức mạnh của Bắc Kinh và có thể quan trọng hơn là sự tự tin vào sức mạnh của nước này đã tới mức mà chính sách quan hệ truyền thống Mỹ-Trung không còn phù hợp trong hoàn cảnh hiện nay.

Mối quan hệ giữa Mỹ và Trung Quốc thời gian gần đây đã trải qua nhiều lần “cọ xát”, thử thách và thăng trầm. Sự chuyển tiếp trong quan hệ Mỹ-Trung có vẻ như xảy ra đột ngột nhưng trên thực tế đây lại là quá trình tích lũy dần dần các vấn đề trong mọi lĩnh vực. 

Ví dụ như, hai vấn đề nổi cộm mà chính quyền Tổng thống Obama sẽ bàn thảo trong chuyến thăm của Chủ tịch Tập Cận Bình, đó là các vụ tấn công mạng và vấn đề Biển Đông. Tuy đây không phải là những sự kiện mới trong quan hệ giữa hai nước nhưng nó đã “mưng mủ”, nhức nhối trong một khoảng thời gian khiến cho Mỹ-Trung gần như đã tới ngưỡng khủng hoảng.

Trận chiến tình báo mạng

An ninh mạng là vấn đề luôn được nhấn mạnh trong nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Obama. Bên cạnh việc tập trung vào bảo mật các thông tin của quần chúng, ông Obama cũng luôn nhắc lại tính nghiêm trọng của việc các doanh nghiệp Mỹ bị tấn công mạng cũng như các thông tin tình báo bị rò rỉ. Trong các vấn đề kể trên, các tin tặc Trung Quốc luôn là những nghi phạm hàng đầu.

Chuyến thăm của Chủ tịch Tập Cận Bình liệu có tạo ra một lối thoát cho những căng thẳng hiện nay giữa Mỹ-Trung? Nguồn: CNN

Quay trở lại thời điểm năm 2012, Tướng Keith Alexander, chỉ huy lực lượng đặc nhiệm mạng Mỹ, cho biết các vụ ăn cắp thông tin kinh tế trên mạng đã gây ra một “cuộc chuyển giao tài sản chưa từng có trong lịch sử”.

Những tranh cãi về việc đáp trả lại các vụ tấn công mạng của Trung Quốc đã nổ ra từ năm 2011 và cũng có một số nỗ lực nhằm bắt Bắc Kinh phải phần nào chịu trách nhiệm cho các vụ việc trên. Thế nhưng các biện pháp ngoại giao này chưa bao giờ thành công.

Tổng thống Obama đã có kế hoạch giải quyết các vấn đề trên tại một hội nghị thượng đỉnh có sự tham gia của ông Tập hồi tháng 6/2013, tuy nhiên những bê bối tình báo mạng của Mỹ nổ ra khiến kế hoạch này đổ bể. Sau đó, vào năm 2014, Trung Quốc rút khỏi các cuộc hội đàm an ninh mạng Mỹ-Trung sau khi Bộ Tư pháp Mỹ buộc tội 5 nhân viên quốc phòng nước này với tội danh làm tình báo mạng.

Sau 3 năm, hai nước đang cố gắng đưa các cuộc hội đàm trở lại trọng tâm khi lãnh đạo hai bên đã đồng ý bàn về các mối quan hệ an ninh mạng nhưng cùng lúc đó, vấn đề này lại một lần nữa phức tạp hơn khi liên tiếp xảy ra các vụ tấn công mạng.

Căng thẳng về vấn đề Biển Đông

Cũng tương tự như an ninh mạng, Biển Đông không phải là vấn đề mới nhưng dần dần cũng trở thành điểm nhấn quan trọng trong quan hệ Mỹ-Trung.

Lần đầu tiên Mỹ công khai thể hiện sự quan tâm với khu vực Biển Đông là vào năm 2010, trong bài phát biểu của Ngoại trưởng khi đó là bà Hillary Clinton tại Diễn đàn khu vực ASEAN tổ chức ở Hà Nội, Việt Nam. Căng thẳng một lần nữa dấy lên năm 2012 khi nổ ra tranh chấp giữa Trung Quốc và Philippines về bãi cạn Scarborough.

Mặc dù Trung Quốc và Mỹ đều không có gì làm bằng chứng cụ thể khi đề cập đến các tranh chấp trên Biển Đông trong nhiều năm qua nhưng tình hình ngày càng căng thẳng hơn từ hai phía. Mỹ với vai trò quan sát đã bày tỏ lo ngại khi Trung Quốc cho xây dựng các hòn đảo nhân tạo trên Biển Đông có thể đặt căn cứ quân.

Về phía Bắc Kinh, nước này coi việc tranh chấp lãnh thổ này đã bị “quốc tế hóa” mặc dù luôn lên tiếng phản đối. Các quan chức nhà nước và quân sự Trung Quốc từ chối thừa nhận rằng Mỹ có quyền tham gia vào các tranh chấp trên Biển Đông, thường xuyên khẳng định chủ quyền “đương nhiên” đối với khu vực lãnh hải này mà không cần bất kỳ sự can thiệp nào từ bên ngoài.

Với những biện pháp ngoại giao không gặt hái được kết quả gì, chính quyền Obama đang phải đối mặt với áp lực gia tăng buộc phải có những hành động kiên quyết hơn bằng cách tổ chức các hoạt động tự do hàng hải trong khu vực 12 hải lý thuộc lãnh hải quốc tế theo Công ước Liên Hiệp Quốc về luật hàng hải.

Với chuyến viếng thăm này của Chủ tịch Tập Cận Bình, cả an ninh mạng và Biển Đông đều được xem là những vấn đề mang tính chiến lược quan trọng trong mối quan hệ Mỹ-Trung.

Cần những bước đi nhỏ

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia phân tích cho rằng nếu vẫn giữ đường lối ngoại giao như hiện nay, cả Mỹ và Trung Quốc sẽ không đạt được kết quả gì qua chuyến thăm lịch sử này của ông Tập. Trước khi Bắc Kinh và Washington có thể thực sự giải quyết được các vấn đề trên, họ cần phải tìm ra biện pháp nói chuyện một cách hiệu quả. Vì vậy, thay vì những bước đột phá lớn, hai bên cần tạo ra những bước đi nhỏ nhưng chắc chắn.

Đối với vấn đề an ninh mạng, cần quay lại với các cuộc đối thoại mạng thường xuyên, theo lịch trình định sẵn. Đối với vấn đề Biển Đông, cần làm việc để tạo ra các luật lệ cho những đụng độ bất ngờ giữa quân đội Mỹ và Trung Quốc, đồng thời cần mở rộng Bộ quy tắc ứng xử cho những chạm trán ngoài ý muốn trên biển (Code for Unplanned Encounters at Sea - CUES) giữa các lực lượng canh gác bờ biển.

Vẫn còn quá sớm để đưa ra một biện pháp chặt chẽ cho những vấn đề này nhưng sau 5 năm đàm phán, Mỹ-Trung cũng cần có một số tiến triển nhất định.

Bài viết được tham khảo nguồn tin CNN, một kênh truyền hình nổi tiếng của Mỹ, thuộc sở hữu tập đoàn Time Warner. CNN là một trong những kênh thông tin uy tín nhất thế giới.

Tuệ Minh (lược dịch)