Tại Hội thảo Khát vọng Việt Nam 2035, thông điệp về cải cách thể chế lại tiếp tục được nhấn mạnh. Song chuyên gia Phạm Chi Lan cho rằng, trong chuyện cải cách khó trông chờ được sự cải cách của các cơ quan nhà nước.
Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan 

Tại Hội thảo, ông Vũ Tiến Lộc, Chủ tịch Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho biết, hiện nay năng suất lao động của chúng ta thấp và giảm đi so với khu vực và thế giới. Năng suất khu vực tư nhân có xu hướng giảm từ năm 2003 đến nay. Năm 2000 năng suất tài sản của doanh nghiệp (DN) tư nhân Việt Nam cao hơn Trung Quốc nhưng đến năm 2004 chỉ bằng ½.

Theo Chủ tịch VCCI, có nhiều nguyên nhân dẫn đến năng suất lao động thấp. Đó là DN Việt Nam quy mô quá nhỏ, DN cảm thấy đuối sức, bị vắt kiệt nỗ lực để nâng cao năng suất trong những năm vừa qua.

Mặt khác, những yếu tố thị trường không được cải cách kịp thời. Sự phân bổ các yếu tố không theo tín hiệu thị trường: như đất đai, vốn vẫn dồn vào DN nhà nước, dồn nhiều vào khu vực DN thân hữu, không dồn vào cho những nhóm DN có năng suất cạnh tranh cao.

Ngoài ra, khu vực nhà nước đang nắm giữ khoảng 60% tài sản, vốn liếng cho kinh doanh. Nhà nước can thiệp sâu vào các doanh nghiệp nhà nước làm năng suất  của cả DN tư nhân và nhà nước đều thấp so với kỳ vọng.

Ông Hoàng Thế Liên, Nguyên Thứ trưởng Bộ Tư Pháp cũng cho rằng Nhà nước sa đà vào sản xuất hơn là vai trò điều tiết, tạo điều kiện cho doanh nghiệp. Vì thể chế lỏng lẻo, nhà nước giữ vai trò như vậy nên cơ chế xin cho vẫn còn, tạo dư địa cho cơ chế thân hữu.

Trong khi đó, Viện trưởng viện Nghiên cứu và Quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) Nguyễn Đình Cung, nêu quan điểm, để thúc đẩy đất nước phát triển, thể chế hiện đại không có gì khác là thị trường hơn, cạnh tranh hơn, minh bạch hơn, dân chủ hơn.

“Cốt lõi của thị trường là cạnh tranh công bằng. Nhà nước không làm gì khác ngoài việc để thị trường tốt hơn, lành mạnh hơn. Nhà nước phải thay đổi, cổ phần hóa nhiều hơn, thực chất hơn để làm nhỏ khu vực nhà nước để dân có cơ hội nhiều hơn; nhà nước phải sử dụng tài sản công tốt hơn, hiệu quả hơn. Tài sản công của chúng ta hiện nay đang có quy mô lớn hơn 4 lần so với GDP. Với 800 tỷ GDP, nếu chỉ nâng 1% hiệu quả của nó thì chúng ta đã có 8 tỷ USD. Với cách tiếp cận như thế tôi nghĩ chúng ta hoàn toàn có thể tăng trưởng 11- 13% chứ không phải chỉ 5-6% như hiện nay”, ông Cung chỉ ra.

“Muốn minh bạch, giải trình thì tự nhà nước không thay đổi đâu, lúc nào cũng từ từ, mà ở đây chính doanh nghiệp, hội nhập quốc tế buộc nhà nước phải thay đổi…”, ông Cung bày tỏ.

Theo chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, những bức xúc của ông Nguyễn Đình Cung có lẽ cũng không xa lạ với cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam bởi họ gặp quá nhiều sự vô cảm của các cơ quan nhà nước.

Bà cho rằng, trong chuyện cải cách khó trông chờ được sự cải cách của các cơ quan bởi vì ngoài vô cảm, thiếu tinh thần trách nhiệm thì còn có lợi ích gắn vào đấy, có không ít người có lợi ích gắn với sự bảo thủ, không cải cách hơn là cải cách.

“Tôi nhớ nguyên Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư Bùi Quang Vinh đưa ra yêu cầu cải cách ngay trong bộ thì bị người ta kêu ngay “ôi sao ông lại lấy đá tự ghè chân mình”. Xã hội này quá hiếm những người tự lấy đá ghè vào chân mình thì làm sao cải cách được”, bà Lan nói.

Theo đánh giá của bà Trần Thị Lan Hương, Chuyên gia cao cấp, Ngân hàng thế giới tại Việt Nam, hiện nay tính hiệu quả của nhà nước kém; khu vực công, tư bị chồng lấn. Bộ máy chưa trọng dụng nhân tài. Cơ chế kiểm soát, giám sát chưa phát huy hiệu quả. Tính minh bạch, trách nhiệm giải trình kém. Doanh nghiệp tư nhân chiếm tỷ lệ nhỏ, chưa có doanh nghiệp lớn, bị chi phối bởi kinh tế nhà nước.

DN khi được hỏi cho rằng quan hệ với nhà nước là điều kiện cơ bản trong kinh doanh, quan hệ thân hữu giúp DN tiếp cận với vốn, đất đai, hợp đồng chính phủ nhiều hơn.

“Điều đó lý giải vì sao DN tư nhân không phát triển lớn mạnh vì DN thân hữu cản trở những DN muốn làm ăn minh bạch, chân chính, cản trợ họ tiếp cận vốn, hợp đồng, cạnh tranh hơn”, bà Hương nêu thực trạng.

Bà Lan Hương cho biết, có 75% DN nói họ chủ động tặng quà cho cơ quan nhà nước để bôi trơn. Do đó, vị chuyên gia này cho rằng DN không chỉ là người phải thay đổi cuộc chơi, mà còn đang là tác nhân gây ra những bất cập hiện nay.

Tuy nhiên, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan cho rằng con số DN nộp cho cơ quan Nhà nước để bôi trơn lớn hơn nhiều so với con số được Ngân hàng thế giới công bố.

“Vấn đề là họ buộc phải đưa, bởi đồng tiền đi trước là đồng tiền khôn. Cứ vài anh thử bướng bỉnh không thực hiện xem, sẽ bị gạt ra ngay. Tham nhũng, bôi trơn chiếm hơn 1 nửa lợi nhuận của doanh nghiệp. Chẳng ai muốn điều đó cả nhưng họ buộc phải làm thế. Do đó muốn thay đổi thì nhà nước phải thay đổi trước”, chuyên gia Phạm Chi Lan nói.

Diệu Thùy