Việt Nam được xem là một ngoại lệ lớn nhất trong ngành giáo dục quốc tế, bởi đây là nước duy nhất có thu nhập thấp song lại đứng ngang hàng với các quốc gia giàu có trong các bài kiểm tra học thuật quốc tế.

Thông thường, nhiều người sẽ thấy một mối quan hệ tích cực giữa sức mạnh kinh tế của một nước với điểm số tốt của các học sinh trong các bài thi nhất định. Tuy nhiên, Việt Nam, với GDP đầu người chỉ là một phần nhỏ so với Mỹ, lại có thành tích thi cử tốt hơn rất nhiều so với những gì mà mọi người trông đợi ở một quốc gia có mức thu nhập thấp và không ai thực sự hiểu tại sao lại như vậy.

Các nhà nghiên cứu đã tiến hành xem xét hai cuộc thi quốc tế nhằm phân tích “hiện tượng Việt Nam”. Một là kiểm tra TIMMS (Chương trình nghiên cứu Toán học và Khoa học quốc tế), trong đó Việt Nam đạt kết quả cao hơn rất nhiều những thí sinh đến từ các nước có cùng chỉ số GDP. Một nghiên cứu năm 2014 về kết quả của TIMMS đã cho thấy lợi thế của Việt Nam bắt đầu từ rất sớm, trẻ em Việt Nam có kết quả tốt hơn các nước đang phát triển khác, cho dù mới ở độ tuổi lên 5 và khoảng cách này ngày càng tăng mỗi năm.

Học sinh Việt Nam có thành tích tốt hơn nhiều học sinh các nước đang phát triển khác. Nguồn: Reuters

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng “một năm học tiểu học ở Việt Nam thường hiệu quả hơn về việc thu nạp kỹ năng so với năm học tương đương ở các trường tại Peru hay Ấn Độ”. Câu hỏi mà nghiên cứu này đặt ra là: Tại sao chất lượng học tập ở một số quốc gia lại tốt hơn ở những quốc gia khác? Hay nói một cách đơn giản, tại sao các trường học ở một số nước lại tốt hơn?.

Mới đây nhất, nghiên cứu của các chuyên gia Ngân hàng Thế giới, Suhas D. Parandekar và Elisabeth K. Sedmik, đang nỗ lực để tìm ra câu trả lời. Họ đã phân tích Chương trình Đánh giá học sinh quốc tế hay PISA, sử dụng số liệu từ năm 2012 đến nay.

Bảy quốc gia đang phát triển cùng với Việt Nam tham gia vào PISA và với con số 4.098 USD, Việt Nam là nước có mức GDP đầu người thấp nhất trong số này. Tuy nhiên, học sinh Việt Nam vẫn đạt điểm số cao hơn các nước đang phát triển khác. Điểm số của học sinh Việt Nam tốt hơn những gì mà nhiều người mong đợi, hơn cả Phần Lan, Thụy Sỹ, Colombia hay Peru.

Về Toán, có sự cách biệt 128 điểm giữa Việt Nam và mức điểm trung bình của các quốc gia có thu nhập thấp. 70 điểm trong phần Toán học tương đương với mức độ “hoàn toàn tài năng”, cũng như tương ứng với hai năm học ở một quốc gia thuộc Tổ chức Phát triển và Hợp tác Kinh tế. Điều đó cũng có nghĩa là có khoảng cách 3 năm giáo dục giữa Việt Nam và các nước đang phát triển tham gia PISA.

Chuyện gì đang xảy ra?

Các nhà nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới đã sử dụng dữ liệu của PISA, bao gồm các câu hỏi về lý lịch của học sinh, kinh nghiệm học tập và hệ thống trường học, để xem điều gì đã khiến Việt Nam có thể giúp cho các học sinh của mình có thành tích tốt hơn cả các quốc gia giàu có. Họ tìm ra rằng sự đầu tư vào giáo dục và “khác biệt trong văn hóa” có thể giải thích phần nào lý do.

Rất nhiều sự khác biệt văn hóa có thể hình thành nên tính cách của học sinh. Về tổng quát, học sinh Việt Nam tập trung hơn và thực hiện việc học nghiêm túc hơn. Họ thường ít khi đi học muộn, ít khi vắng mặt hay bỏ lên lớp. Các học sinh này cũng bỏ ra thêm khoảng 3 tiếng đồng hồ mỗi tuần để học thêm so với các quốc gia đang phát triển khác. Họ cũng không mấy lo lắng về môn Toán và tự tin hơn về việc họ sẽ làm như thế nào trong tương lai.

Ngoài ra, còn thêm nhiều sự khác biệt khác. Các bậc phụ huynh ở Việt Nam thường tham gia nhiều hơn vào việc học hành của con cái và giúp đỡ hay gây quỹ cho trường học. Về cơ cấu, hệ thống giáo dục của Việt Nam cũng tập trung hơn. Các giáo viên cũng tập trung vào sự nghiệp, thành tích của họ luôn được giám sát chặt chẽ và nền giáo dục ở đây tập trung vào thành tích của học sinh hiều hơn các quốc gia đang phát triển khác.

Tuy nhiên, quan trọng nhất là Việt Nam đầu tư cho giáo dục nhiều hơn các nước đang phát triển khác. Dù có chỉ số phát triển kinh tế chưa cao so với 7 nước còn lại, các bậc phụ huynh có thể không có nền tảng giáo dục cao cũng như còn ít trường học ở làng quê hay các thị trấn nhỏ, tất cả những yếu tố này cũng không phải là điểm bất lợi chính cho một hệ thống giáo dục tốt.

Bất chấp những bất lợi về kinh tế, chất lượng cơ sở hạ tầng trường học ở Việt Nam lại tốt hơn nhờ nhiều nguồn lực giáo dục khác. Và mặc dù số lượng máy tính ít hơn, và không nhiều nơi có kết nối internet nhưng các nhà nghiên cứu đã có được bằng chứng cho thấy Việt Nam đang gia tăng đầu tư cho các trường học. Ngoài ra, ở đây còn có xu hướng tiếp cận với giáo dục sớm khi nhiều học sinh Việt Nam thường tham gia các khóa học sớm hơn các nước khác.

Tất nhiên, các yếu tố nói trên kết hợp lại chỉ chiếm một nửa so với khoảng cách thành tích. Phần còn lại của hiện tượng Việt Nam vẫn còn là một ẩn số.

Nội dung được thực hiện qua tham khảo nguồn tin từ tờ Business Insider, một trang tin công nghệ lớn của Mỹ. Business Insider nổi tiếng bởi các bài viết tổng hợp từ nhiều nguồn tin với các chủ đề nổi trội liên quan đến công nghệ, chính trị, quân sự…

Tuệ Minh (lược dịch)