Thuế thuốc lá và kinh nghiệm các nước

Nguyễn Thị Thu Hiền (Giảng viên trường ĐH Thương mại)

Bằng chứng từ các nước có chính sách thuế cao cho thấy, việc tăng thuế thuốc lá là biện pháp hữu hiệu nhất để giảm tiêu dùng thuốc lá và tăng nguồn thu cho ngân sách nhà nước.
việc tăng thuế thuốc lá thường xuyên  được chứng minh là chính sách cùng thắng (Win – Win).

Vì thế, việc tăng thuế thuốc lá thường xuyên  được chứng minh là chính sách cùng thắng (Win – Win).

Báo điện tử Infonet xin đăng loạt bài viết của giảng viên trường ĐH Thương Mai Nguyễn Thị Thu Hiền nhằm phân tích các lợi ích từ việc tăng thuế đối với thuốc lá, kinh nghiệm của một số nước trong cải cách thuế thuốc lá và bài học cho Việt Nam.

Bài 1: Tăng thuế thuốc lá thường xuyên – chính sách cùng thắng

Thuốc lá là sản phẩm hạn chế tiêu dùng vì gây ra những tác hại lớn đối với sức khỏe con người. Các quốc gia trong đó có Việt Nam đã và đang tích cực thực hiện các biện pháp kiểm soát thuốc lá. Tăng thuế đối với thuốc lá là biện pháp được sử dụng phổ biến vì làm giảm tiêu dùng thuốc lá hiệu quả và đồng thời mang lại nhiều lợi ích khác cho xã hội. Các lợi ích cơ bản của tăng thuế thuốc lá bao gồm:

Tăng thuế làm giảm tiêu dùng thuốc lá

Thuế cao hơn sẽ được chuyển hóa vào giá và làm tăng giá thuốc lá. Người tiêu dùng phản ứng với sự tăng giá bằng cách giảm tiêu dùng. Đối với một bộ phận dân cư giá thuốc cao hơn sẽ khiến họ không bắt đầu hút thuốc. Vì thế tăng thuế sẽ khiến một số người hút thuốc lá bỏ thuốc, một số người giảm hút thuốc và ngăn chặn một bộ phận người dân không bắt đầu hút thuốc. Theo WB (2003), trung bình giá một bao thuốc lá tăng 10% làm giảm nhu cầu sử dụng thuốc lá 4% tại các nước có thu nhập cao và 8% tại các nước có thu nhập trung bình và thấp [1]. Tại Việt Nam, theo ước tính, giá thuốc tăng 10% sẽ làm giảm tiêu dùng thuốc lá 5%.

Mức độ phản ứng khác nhau của người tiêu dùng với sự gia tăng của giá thuốc lá dẫn đến những tác động khác nhau của việc tăng thuế: nhóm người có thu nhập thấp sẽ có “phản ứng” mạnh hơn với sự thay đổi giá thuốc, thanh thiếu niên “phản ứng” mạnh hơn so với người lớn khi giá thuốc lá tăng. Do đó, tăng thuế làm giảm tiêu dùng thuốc lá, đặc biệt là đối với  thanh thiếu niên và người có thu nhập thấp.

Tăng thuế góp phần cải thiện sức khỏe dân cư và năng suất lao động

Theo đánh giá của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hút thuốc lá là nguyên nhân hàng đầu gây ra tử vong trên thế giới. Sử dụng thuốc lá gây ra 25 căn bệnh trong đó có nhiều bệnh nguy hiểm như: ung thư phổi, ung thư thanh quản, ung thư miệng, dạ dày, bàng quang, tụy....Theo thống kê, 90% các ca ung thư phổi, 75% các ca bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính có liên quan đến hút thuốc lá. Ước tính mỗi năm trên thế giới có khoảng 4 triệu  người chết vì các bệnh liên quan đến thuốc lá và một nửa trong số này là ở các nước thu nhập thấp và trung bình. Đến năm 2030, số người chết vì thuốc lá có thể lên đến 10 triệu nếu như các biện pháp kiểm soát thuốc lá không được thực hiện hiệu quả (Peto 1994). Tại Việt Nam có khoảng hơn 40.000 người chết mỗi năm và hơn 10% dân số của nước ta có nguy cơ tử vong sớm do các bệnh liên quan đến thuốc lá.

Các nghiên cứu cho thấy một tỷ lệ rất lớn những người bị bệnh tim mạch và chết sớm do hút thuốc lá ở lứa tuổi từ 40 – 64 (Burns và cộng sự., 1997; Jha và cộng sự., 2008; Neubauer và cộng sự,. 2006). Độ tuổi này là khoảng thời gian mà người lao động làm việc tốt nhất. Như thế có nghĩa là hút thuốc lá còn làm giảm hiệu quả kinh tế do người lao động bị bệnh không thể tiếp tục làm việc trong nhiều năm còn lại của cuộc đời họ.

Một trong những tác động tức thời của việc tăng thuế là sẽ khiến một bộ phận những người hút thuốc bỏ thuốc, ngăn cản những người bắt đầu hút thuốc đặc biệt là thanh thiếu niên. Do đó, tăng thuế thuốc lá có thể làm giảm mức độ bệnh tật và tỷ lệ tử vong liên quan đến thuốc lá. Kết quả nghiên cứu cho thấy ¼ đến ½ số người bỏ thuốc tránh được việc chết sớm liên quan đến thuốc lá (Shafey và cộng sự., 2009). Đặc biệt, tăng thuế có thể ngăn ngừa một bộ phận giới trẻ không bắt đầu hút thuốc, nguy cơ mắc các bệnh về tim mạch, ung thư...  do thuốc lá sẽ giảm. Vì thế tăng thuế còn góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai của đất nước và do đó cải thiện năng suất lao động.

Tăng thuế làm giảm chi phí về kinh tế đối với xã hội

Hút thuốc lá cũng gây ra những tổn thất rất lớn về mặt kinh tế, đó là chi tiêu để mua thuốc lá hút, chi cho khám, điều trị bệnh liên quan đến hút thuốc, do mất khả năng lao động vì bệnh tật và tử vong sớm, tổn thất do cháy nổ, ô nhiễm môi trường...  Theo ước tính Việt Nam phải chi hơn 22 nghìn tỷ đồng cho việc mua thuốc lá hút trong năm 2012 và hơn 23 nghìn tỷ đồng (tương đương 0,9% GDP) để điều trị 5 loại bệnh do hút thuốc lá gây ra [3]. Như vậy, tổng số tiền chi cho mua và điều trị các bệnh liên quan đến thuốc lá ở nước ta chiếm gần 2% GDP của nền kinh tế mỗi năm. Con số này còn chưa tính đến những thiệt hại về kinh tế do người hút thuốc giảm/mất khả năng lao động, thiệt hại do cháy nổ xảy ra khi hút thuốc và ô nhiễm môi trường…

Giảm tiêu dùng thuốc lá sẽ làm giảm chi phí mua thuốc lá hút, tiết kiệm chi phí khám chữa bệnh mỗi năm và các thiệt hại kinh tế khác. Khoản chi phí tiết kiệm được này có thể được coi là một lợi ích nữa khi tăng thuế.

Tăng thuế có thể làm tăng nguồn thu cho ngân sách nhà nước

Như đã đề cập ở trên, khi tăng thuế thuốc lá sẽ tác động làm tăng giá bán lẻ và giảm lượng tiêu dùng thuốc lá. Vì thế tăng thuế cũng sẽ tác động đến thu ngân sách nhà nước. Số thu từ thuế thuốc lá đối với ngân sách nhà nước phụ thuộc vào 2 yếu tố đó là tỷ lệ thuế suất/mức thuế và mức độ co giãn của cầu theo giá thuốc lá. Nếu mức thuế suất càng cao sẽ làm giá thuốc lá tăng và số thu thuế trên mỗi bao thuốc tăng. Tuy nhiên, tăng thuế sẽ làm giảm lượng tiêu dùng và số thu thuế giảm. Vì thế, thay đổi trong số thu ngân sách sẽ bằng tỷ lệ tăng của thuế và giá trừ đi tỷ lệ giảm của sản lượng.

Nếu cầu về thuốc lá ít co giãn thì tăng thuế sẽ làm tăng thu ngân sách bởi vì khi đó tỷ lệ giảm sản lượng tiêu dùng sẽ nhỏ hơn tỷ lệ tăng của thuế và giá thuốc lá. Giả sử dộ co giãn của cầu theo giá thuốc lá là – 0,6, thì với mức tăng giá 10% sẽ làm giảm cầu tiêu dùng là 6%. Nếu thuế suất tăng thêm 15% thì khi đó  số thu ngân sách sẽ tăng thêm tổng cộng là 19%.

Các nghiên cứu về độ co giãn của cầu theo giá thuốc lá tại các quốc gia cho thấy giá trị này nằm trong khoảng từ - 0,2 đến – 0,8 [5]. Nghĩa là cầu ít co giãn với giá thuốc lá vì thế tăng thuế sẽ có tác động làm tăng thu ngân sách nhà nước. Số tiền thuế tăng thêm này cho phép chính phủ có thể bổ sung chi tiêu cho các dịch vụ y tế, giáo dục... và qua đó tiếp tục cải thiện tốt hơn sức khỏe và trình độ của người dân.

Tóm lại, các lợi ích của việc tăng thuế mang lại cho xã hội tùy thuộc vào tác động của tăng thuế đến giá thuốc lá, nếu tăng thuế cao và thường xuyên sẽ làm tăng giá thuốc lá mạnh hơn và hiệu quả làm giảm tiêu dùng thuốc lá cũng như các lợi ích thu được sẽ cao hơn. Ngoài ra, phản ứng của người tiêu dùng càng nhiều trong việc bỏ thuốc hoặc không bắt đầu hút thuốc trong mối quan hệ với giá thuốc lá tăng cũng làm cho lợi ích thu được nhiều hơn khi tăng thuế.

cùng chuyên mục
Kéo xuống để xem tiếp nội dung
Xem thêm trên infonet