Tìm về nơi giữ lửa nghề Đậu bạc truyền thống làng Định Công

Huy Phạm

"Lĩnh hoa Yên Thái, Gốm Bát Tràng, Bạc Định Công, Đồng Ngũ Xã" là tứ trụ tinh hoa của làng nghề Thăng Long. Nghề Đậu Bạc tại làng Định Công một trong số ít nghề cổ của đất Thăng Long còn tồn tại cho đến ngày nay.

Đậu bạc là một nghề đặc hữu của Định Công, khác biệt hoàn toàn so với các làng nghề kim hoàn khác ở chỗ được làm hoàn toàn bằng thủ công. Từ những thỏi bạc, người thợ phải khéo léo kéo chúng thành các sợi bạc nhỏ mảnh như sợi chỉ rồi họ khéo léo uốn ghép thành các chi tiết khác nhau sau đó đem ghép các chi tiết đó trên khung thành một sản phẩm hoàn chỉnh. Nghề chạm bạc có ở nhiều địa phương trên cả nước ta. Nhưng nghề đậu bạc chỉ duy nhất có ở làng Định Công (nay thuộc phường Định Công, quận Hoàng Mai, Hà Nội).

Nghề đậu bạc Định Công có từ thời Tiền Lý (thế kỷ thứ VII) do ba ông tổ nghề là Trần Điền - Trần Điện - Trần Hòa lập nên. Dân gian truyền lại, trong thời gian chạy loạn, ba anh em tình cờ học được nghề làm đồ vàng, bạc. Từ đó, ba người truyền dạy nghề cho nhân dân trong làng, làm nên tiếng tăm cho sản phẩm vàng, bạc Định Công. Trải qua năm tháng, nghề đầu bạc càng phát triển và trở thành một trong 4 nghề tinh hoa nhất kinh thành Thăng Long. Trước thời Pháp thuộc, làng Định Công có trên 50% gia đình theo nghề truyền thống.

So với các làng nghề chạm bạc Đồng Xâm (Thái Bình), Châu Khê (Hải Dương), những sản phẩm ở Định Công có nét đặc trưng riêng. Nó đòi hỏi kỹ thuật, tay nghề cao. Người làm nghề phải nắm chắc 4 kỹ thuật cơ bản: trơn, đấu, chạm, đậu.

Trong đó, kĩ thuật Đậu bạc đòi hỏi phải có bàn tay khéo léo và nhỏ nhắn, tỉ mỉ. Sản phẩm Đậu bạc đạt yêu cầu phải đậu đều tay, hàn luột, không đọng vảy và các chi tiết hài hòa, cân xứng. Mỗi một sản phẩm đều là một tác phẩm nghệ thuật khắt khe về kỹ thuật nhưng lại tinh tuý ở giá trị thẩm mỹ và sử dụng. Bạc được dùng phải là loại 999 (trước gọi là bạc 10) thì mới có thể kéo thành các sợi chỉ nhiều kích cỡ khác nhau. Ngày xưa, những sản phẩm Đậu bạc thường là những mặt hàng nhỏ xinh như: cành hoa, con bướm, lắc, xuyến, nhẫn… Nhưng nay thì các sản phẩm đậu bạc được làm công phu và có kích thước lớn hơn, tính thẩm mỹ cũng cao hơn.

Gia đình nghệ nhân Quách Văn Hiểu là một trong 2 nhà hiện nay vẫn đang cần mẫn gìn giữ ngọn lửa của nghề từng được vinh danh là một trong tứ trụ tinh hoa làng nghề Thăng Long xưa cũ.

Dưới đây là những hình ảnh quy trình Đậu bạc tại nhà nghệ nhân Quách Văn Hiểu.

Gia đình nghệ nhân Quách Văn Hiểu - Quách Tuấn Tú (Định Công - Hoàng Mai - Hà Nội) là một trong hai nhà duy nhất còn lại của làng nghề đậu bạc truyền thống Định Công vẫn còn giữ lửa nghề cho đến bây giờ. Gia đình nghệ nhân đã có 5 đời làm nghề đậu bạc. Theo lời kể, nghệ nhân Quách Văn Hiểu bắt đầu học nghề từ năm 5 tuổi, đến năm 15 tuổi đã là thợ cả trong gia đình.
Được coi là một trong tứ trụ tinh hoa làng nghề Thăng Long xưa, nghề Đậu bạc Định Công nổi tiếng bởi quy trình làm toàn bộ bằng thủ công. Sản phẩm được tạo ra nhờ bàn tay khéo léo, tỷ mỷ của người thợ và rất tinh xảo.
Đậu bạc là nghề đặc hữu của làng Định Công. Trong đó, "Đậu" là để chỉ hành động kéo bạc đã nung chảy thành sợi chỉ, sau đó se thành sợi mảnh như sợi tóc tạo những họa tiết hoa văn, chim muông, hoa lá… gắn vào đồ trang sức.
Để làm các sản phẩm Đậu bạc, đầu tiên phải sử dụng bạc nguyên chất (bạc 999 - hay còn gọi là bạc 10) nấu chảy sau đó đổ vào khuôn để tạo thành một thỏi bạc nhỏ, dài.
Công đoạn tiếp theo là kéo thỏi bạc nhỏ đó ra thành một sợi bạc nhỏ và dài hơn. Trước đây, công đoạn này rất nhọc do phải làm bằng tay toàn bộ. Nhưng bây giờ công đoạn này được chia thành 2 giai đoạn nhỏ với sự hỗ trợ của máy móc 1 phần. Trước khi kéo phải dùng búa để tán qua thỏi bạc để tránh bị "gai" sợi khi kéo.
Việc tiếp theo là kéo thành những sợi mảnh như sợi chỉ. Để làm được việc này, những người thợ phải dùng một bản thước kéo với những lỗ nhỏ tương ứng theo từng tiết diện từ dày đến mảnh.
Những sợi bạc được đập mảnh dẹt một đầu rồi suôn vào từng lỗ nhỏ, người thợ sẽ kéo lần lượt sợi dây bạc ấy qua từng lỗ cho đến khi đạt được độ mảnh nhất.
Khi đã đạt độ mảnh cần thiết, hai sợi bạc này sẽ được se lại với nhau như dây thừng và lại đưa vào máy quay ép một lần nữa để 2 ép sợi xoắn này dẹt đi.
Từ một thỏi bạc nguyên chất nhỏ, người thợ có thể kéo ra được một sợi dây bạc mảnh hàng chục mét. Tất cả những công đoạn trên chỉ là phần chuẩn bị cho công đoạn khó và mất nhiều thời gian nhất "Đậu bạc".
Từ những sợi bạc mảnh, người thợ sẽ làm thành những chi tiết nhỏ, ghép lại với nhau đã tạo thành sản phẩm. Nếu như trước đây, sản phẩm đậu bạc chỉ là những chiếc nhẫn, những đôi khuyên nhỏ thì nay nghệ nhân Hiểu cùng con trai kết hợp những yếu tố truyền thống và hiện đại để thổi hồn cho các tác phẩm của mình. Có những sản phẩm như tranh đậu bạc phải mất trên một tháng mới hoàn thành.
Những tác phẩm bạc tinh xảo qua đôi bàn tay người thợ Đậu bạc Định Công. Sản phẩm đậu bạc đạt yêu cầu phải đậu đều tay; hàn luột, không đọng vảy và các chi tiết hài hòa, cân xứng. Mỗi một sản phẩm là một tác phẩm nghệ thuật khắt khe về kỹ thuật nhưng lại tinh tuý ở giá trị thẩm mỹ và sử dụng.
Lò lửa nghề đậu bạc nhà Nghệ nhân Quách Văn Hiểu vẫn luôn cháy trong suốt 5 đời và đang dần được truyền cho các thế hệ sau. Tuy nhiên, trong lòng người nghệ nhân “sống vì nghề, chết vì nghiệp đậu bạc” vẫn luôn đau đáu nỗi niềm về sự mai một của nghề.

cùng chuyên mục
Kéo xuống để xem tiếp nội dung
Xem thêm trên infonet