Chủ tịch Tập Cận Bình vừa kết thúc chuyến thăm Trung Đông đầu tiên hôm 24/1 vừa qua sau khi nhận được cam kết của Ả Rập Saudi, Iran và Ai Cập sẽ tăng cường mối quan hệ với Bắc Kinh.

Chuyến thăm này được thực hiện sau khi phương Tây dỡ bỏ lệnh cấm vận kinh tế đối với Iran, đã đem lại một “món hời” tài chính lớn cho Trung Quốc, với các hợp đồng trị giá tới 600 triệu USD. Tuy nhiên, ẩn sau đó là những thỏa thuận chính trị giữa ông Tập và các lãnh đạo Iran, Ả Rập mới thực sự được cộng đồng ngoại giao quốc tế quan tâm. Các nhà phân tích đặt ra câu hỏi rằng liệu Trung Quốc có đang sử dụng các hợp đồng kinh tế để mở rộng dấu ấn chính trị của Bắc Kinh cũng như làm suy yếu sức ảnh hưởng của phương Tây tại khu vực này.

Chống lại sức ảnh hưởng của Mỹ

Iran dường như đã cho Trung Quốc một cơ hội tăng cường sự hiện diện ở Trung Đông khi Lãnh đạo tối cao Ayatollah Ali Khamenei nói với Chủ tịch Tập Cận Bình hôm 23/1 rằng: “Người Iran không bao giờ tin tưởng phương Tây. Đó là lý do tại sao Tehran tìm kiếm sự hợp tác với nhiều quốc gia độc lập hơn”.

Chủ tịch Trung Quốc và Tổng thống Iran trong chuyến thăm Tehran hôm 23/1. Nguồn: AP

Hichem Karoui, cố vấn chính trị của Viện Ngoại giao ở Qatar, nhận định: “Iran hoàn toàn mong muốn sử dụng Trung Quốc để cân bằng sức ảnh hưởng của Mỹ trong thời kỳ hậu cấm vận. Nhưng tôi không cho rằng chiến lược này sẽ hiệu quả bởi Bắc Kinh không có nhiều hứng thú trong việc tạo dựng các mối quan hệ đồng minh chính trị mới và xa lánh những người bạn cũ là Ả Rập Saudi và Ai Cập”.

Các nhà quan sát nhấn mạnh rằng Chủ tịch Tập Cận Bình vẫn chưa đưa ra câu trả lời cho sự thương lượng nói trên. Trung Quốc vẫn chưa sẵn sàng vứt bỏ lập trường trung lập trong chính sách ngoại giao. Mặc dù Bắc Kinh là nhà nhập khẩu dầu mỏ lớn nhất thế giới nhưng thực sự khó cho Trung Quốc có thể thách thức được tầm ảnh hưởng của Mỹ ở Trung Đông.

Daud Abdullah, giám đốc tổ chức quan sát Trung Đông có trụ sở ở London, cho rằng: “Hiện có một lỗ hổng chính trị ở Trung Đông khi ảnh hưởng của Mỹ đang giảm dần. Đây là cơ hội cho Trung Quốc nhưng nó sẽ không dễ dàng. Sức ảnh hưởng của Washington đối với Ả Rập Saudi sẽ không thay đổi. Lợi ích của Mỹ trong ngành công nghiệp dầu khí là quá lớn nên không thể hy vọng bất kỳ sự thay đổi  nào trong thời gian trước mắt”.

Nỗi sợ khủng bố

Hầu hết các nhà phân tích đồng ý rằng Trung Quốc đang nỗ lực “kết thân” với Trung Đông bởi nhiều nơi ở khu vực này sản sinh ra chủ nghĩa khủng bố, đây cũng là vấn đề khiến Trung Quốc đau đầu khi tỉnh Tân Cương nhiều lần náo loạn bởi các vụ khủng bố do người Duy Ngô Nhĩ, cộng đồng nói tiếng Turk, thực hiện.

Các vụ tấn công khủng bố xảy ra ở Trung Quốc năm 2014. Nguồn: VOA

Adnan Akfirat, thành viên của Cục quốc tế Đảng yêu nước đối lập Thổ Nhĩ Kỳ, phân tích: “Rất khó để ngó lơ tình hình Trung Đông hiện nay. Trung Quốc không thể can thiệp quá sâu vào những gì đang xảy ra ở khu vực này bởi nó ảnh hưởng đến luật pháp và trật tự ở Tân Cương”.

Bắc Kinh cũng đang cố “tiếp cận về phương diện kinh tế và chính trị” với Ả Rập Saudi, mối quan hệ gần gũi với Ả Rập là cần thiết để Trung Quốc có thể tăng cường quyền lực của mình trong vấn đề chống khủng bố ở Trung Đông.

Hành động cân bằng

Nhiều người tỏ ra ngạc nhiên khi thấy Chủ tịch Tập Cận Bình có thể thành công trong việc “bắt tay” với cả Ả Rập Saudi và Iran mặc dù hai nước này vốn không ưa gì nhau. Trên thực tế, ông Tập đã tăng cường sự ủng hộ đối với chính phủ Yemen, đang chiến đấu chống lại lực lượng phiến quân do Iran “chống lưng”, mà không làm ảnh hưởng tới mối quan hệ với Tehran.

Hoàng tử Abu Dhabi trong chuyến thăm Bắc Kinh tháng 12/2015. Nguồn: Reuters

“Ông Tập đã nói ngôn ngữ của người Ả Rập khi phát biểu tại đất nước này. Chủ tịch Trung Quốc đề cập nhiều đến vấn đề của Palestine và về sự cần thiết phải duy trì hòa bình, an ninh trong khu vực”, Hichem Karoui phân tích.

Trong trường hợp của Iran, đất nước đang nổi lên sau khi dỡ bỏ cấm vận kinh tế, các động lực lại mang một xu hướng khác.

Các  mục tiêu kinh tế

Theo cố vấn Daud Abdullah, vấn đề của Iran là ở chỗ nước này đang thực sự rất cần một đối tác kinh tế. Trung Quốc có đủ điều kiện để đáp ứng yêu cầu này. Bắc Kinh cũng bị chi phối phần lớn bởi các lợi ích kinh tế, bao gồm phát triển từ sáng kiến Con đường Tơ lụa mới thành các hợp đồng xây dựng cơ sở hạ tầng cho những công ty Trung Quốc. Ngoài ra, Bắc Kinh cũng hy vọng sẽ kiếm được cơ hội xuất khẩu vũ khí sang Ả Rập Saudi.

Thứ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Zhang Ming mới đây đã tiết lộ một phần nội dung mà các lãnh đạo Trung Quốc bàn bạc với những người đồng cấp ở Trung Đông. Theo đó, ông cho biết sự phát triển kinh tế là “biện pháp hữu hiệu” để giải quyết xung đột trong khu vực. Bằng cách tăng cường mối liên hệ đầu tư, thương mại với Trung Đông, Trung Quốc hy vọng các cuộc xung đột, đối đầu trong khu vực sẽ dần dần được xóa bỏ.

Nội dung được thực hiện qua tham khảo nguồn tin từ Đài Tiếng nói nước Mỹ (VOA), một dịch vụ truyền thông đa phương tiện chính thức của Mỹ, phổ biến thông tin bằng hơn 40 ngôn ngữ.

Tuệ Minh (lược dịch)