Việc Tổng thống đắc cử Donald Trump tuyên bố rút Mỹ ra khỏi TPP có thể là cơ hội để Trung Quốc vươn lên nắm giữ vai trò lãnh đạo trong các thỏa thuận thương mại tự do toàn cầu.

Khi Bộ trưởng thương mại của 12 quốc gia kết thúc các cuộc đàm phán về Hiệp ước Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) tại Atlanta cách đây hơn một năm, nhiều chuyên gia cho rằng chiến thắng lớn đã thuộc về Mỹ cũng như chiến lược "trục châu Á" của Tổng thống Barack Obama. Thậm chí, Bộ trưởng thương mại Mỹ, Australia và Nhật Bản còn gọi TPP là một thỏa thuận đầy "tham vọng" và "thách thức" giúp ngăn chặn nạn quan liêu và xây dựng bộ luật thương mại cho thế kỷ 21. 

Tuy nhiên khi các lãnh đạo của 12 quốc gia nằm trên vành đai Thái Bình Dương nhóm họp tại hội nghị thượng đỉnh Hợp tác Kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC) ở Peru vào cuối tuần qua, mọi chuyện đã thay đổi khi mà các nền kinh phát triển giờ chuyển sang ủng hộ tư tưởng chống toàn cầu hóa. 

Các nhà lãnh đạo thế giới tham gia hội nghị thượng đỉnh Hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) tại Peru. 

Điều này được chứng minh qua quyết định hồi tháng Bảy của Anh về việc rời khỏi Liên minh châu Âu (EU) cũng như chiến thắng bất ngờ của ứng cử viên đảng Cộng hòa, tỷ phú bất động sản Donald Trump trong cuộc bầu cử Tổng thống Mỹ cách đây 2 tuần. 

Giờ đây, mọi con mắt đang đổ dồn vào Trung Quốc, quốc gia chứng kiến tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh chóng trong 30 năm qua và trở thành đối tác thương mại lớn nhất của phần lớn các quốc gia nằm trên vành đai Thái Bình Dương. 

Về phần mình, Bắc Kinh nhấn mạnh ủng hộ các thỏa thuận thương mại tự do như lời ông Tập Cận Bình đã nói trong cuộc họp tại APEC hôm 19/11, "Trung Quốc sẽ không đóng cửa với toàn thế giới mà thậm chí trong tương lai còn mở rộng hơn". 

Giới quan sát nhận định Trung Quốc đang hy vọng thúc đẩy thương mại toàn cầu để đáp ứng nhu cầu của chính mình. Giáo sư kinh tế tại Đại học Pittsburgh, ông Thomas Rawski nhận định nền kinh tế Trung Quốc từng mở cửa nhập khẩu hàng hóa và vốn lớn hơn cả Nhật Bản và Hàn Quốc. 

"Nhu cầu của Trung Quốc là rất lớn do đó quốc gia này không thể hài lòng với hoạt động nhập khẩu từ các nước láng giềng. Mong muốn của Trung Quốc là đưa hoạt động xuất khẩu của nước này vươn ra toàn cầu", tờ Bưu điện Hoa Nam buổi sáng (SCMP) dẫn lời ông Rawski. 

Trên hết, Bắc Kinh đang muốn thúc đẩy một thỏa thuận thương mại có tính cạnh tranh với TPP là hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP). RCEP hiện đang thu hút không ít các quốc gia vốn là thành viên của TPP. Ngay cả Peru, quốc gia được Tổng thống Obama gọi là "đối tác quan trọng nhất của Mỹ ở châu Mỹ", dù vẫn hy vọng TPP được thông qua nhưng cũng đã tiến hành đàm phán với Bắc Kinh về cơ hội tham gia RCEP. Nhật Bản và Australia cũng đang tích cực kêu gọi các nước thành viên nhanh chóng thông qua thỏa thuận RCEP mà Trung Quốc đứng đầu. 

Theo Chủ tịch Trung tâm Trung Quốc và Toàn cầu hóa tại Bắc Kinh Wang Huiyao, TPP chưa chắc đã thất bại. "Khả năng Tổng thống đắc cử Mỹ Donald Trump sẽ không hẳn từ bỏ TPP mà thay vào đó đưa ra một phiên bản thay thế và Trung Quốc sẽ nhận thấy mình thất thế vì không tham gia TPP", ông Wang nói. 

Tuy nhiên, hôm 21/11, BBC đưa tin trong đoạn video đề cập đến những dự định đầu tiên khi chính thức nhận nhiệm sở vào tháng 1/2017, Tổng thống đắc cử Donald Trump cho biết Mỹ sẽ rút khỏi TPP ngay ngày đầu tiên ông bước chân vào Nhà Trắng.

Hiệp định TPP được ký kết năm 2015 giữa 12 quốc gia bao gồm Nhật Bản, Malaysia, Australia, New Zealand, Canada, Mexico và Việt Nam. Song thỏa thuận này vẫn chưa được Quốc hội Mỹ phê chuẩn.

Cuối tuần qua, tại Peru, các lãnh đạo châu Á – Thái Bình Dương cho biết họ sẽ tiếp tục theo đuổi các hiệp định thương mại tự do bất chấp sự phản đối của ông Trump. Vể phần mình, Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe cho biết TPP sẽ không có ý nghĩa nếu không có sự tham gia của Mỹ.

Tham vọng của Trung Quốc

Ngoài thỏa thuận RCEP, nhà lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình đã thực hiện chuyến thăm tới khu vực Mỹ Latinh trong vòng một tuần với điểm đến là Ecuador và Chile. Trung Quốc đã đổ hàng triệu USD tiền đầu tư và viện trợ vào sân sau của Mỹ bao gồm khoản tiền 150 triệu USD quyên góp xây dựng 2 bệnh viện tại Ecuador. 

Theo Tân Hoa Xã, trong 10 năm qua, tổng giá trị thương mại giữa Trung Quốc và Mỹ Latinh đã tăng hơn 20 lần và đạt 236,5 tỷ USD vào năm 2015. 

Tổng thống Ecuador Rafael Correa nhóm họp với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Đại lễ đường Nhân dân ở Bắc Kinh hồi năm 2015. 

Ông Benjamin Creutzfeldt, nhà nghiên cứu tại Đại học Johns Hopkins cho biết khoản tiền đầu tư của Trung Quốc vào khu vực Mỹ Latinh bao gồm cả tiền rủi ro và tiền phạt. 

"Khoản tiền rủi ro này được dành cho việc hợp tác làm ăn với các nền kinh tế yếu như Venezuela, Brazil và Colombia. Trên tinh thần này, ông Tập đã thực hiện chuyến thăm tới Ecuador, Peru và Chile nhằm đưa ra những lời hứa hẹn. Ecuador đã thành công trong việc biến khoản vay lớn từ Trung Quốc hồi năm 2009 thành hành động cụ thể như xây dựng cơ sở hạ tầng, đầu tư một cách có chiến lược vào khoa học và giáo dục cũng như năng lượng tái tạo", ông Creutzfeldt chia sẻ. 

Tuy nhiên, Trung Quốc chưa thể đảm nhiệm vai trò duy trì trật tự thương mại thế giới bởi quốc gia này thường xuyên đối mặt với những lời chỉ trích liên quan tới việc ngăn không cho các công ty nước ngoài tiếp cận thị trường nước nhà một cách công bằng. 

"Giống như châu Âu, thái độ của Trung Quốc trước các khoản đầu tư nước ngoài thường cứng nhắc. Ngành tài chính yếu kém và thiếu minh bạch trong một số lĩnh vực quan trọng như kế toán tại Trung Quốc chắc chắn kiềm chế tiến trình toàn cầu hóa", ông Rawski nói thêm. 

Còn hiện tại, các nhà quan sát trên toàn thế giới vẫn đang cố gắng tìm hiểu chính sách kinh tế quốc tế mà chính quyền của ông Trump sẽ thi hành và câu trả lời cho việc liệu khoảng trống mà Mỹ bỏ lại có phải chỉ mang tính tạm thời. 

"Rõ ràng, châu Âu không phải là ứng cử viên để lấp chỗ trống mà Mỹ để lại. Nếu như không có nhà lãnh đạo nào xuất hiện, có lẽ Bắc Kinh sẽ đảm nhận vị trí này", ông Rawski nhận định. 

Minh Thu (lược dịch)